Geschiedenis

(door TWN adviseur Rob Verhagen)

Het Basler trommelen is muzikaal gezien een kind van Zwitserse en Franse trommeltradities. Wie derhalve beweert dat de Basler tamboer met een trommel wordt geboren kan dat niet doen zonder dieper in te gaan op de herkomst van de ouders. Want als sociaal verschijnsel is het trommelen in Basel onvergelijkbaar en uniek in de wereld. Dat de trommel uitgerekend in Basel tot een embleem en symbool is geworden voor brede lagen van de bevolking, waar meer dan 3.000 tamboers (op 300.000 inwoners) deze trommelkunst beoefenen, is te danken aan het gildewezen, de traditionele sterk gecultiveerde volksfeesten en de militair strategische ligging van deze grensstad.

Het Gildewezen
In de 15e eeuw zijn in Basel bij veel feestelijke gebeurtenissen ‘Stadtpfyffer und Trummenslaher’ betrokken. Tijdens de 16e eeuw trokken de gilden met tamboers in bonte optochten door de stad met Nieuwjaar, Aswoensdag en andere hoogtijdagen. De oudste trommels van het Basler model stammen dan ook uit deze tijd. Het oudste exemplaar uit 1571 wordt bewaard in het historisch museum van Basel.

De Volksfeesten
Het belangrijkste jaarlijkse volksfeest in het sociale leven van de stad Basel is de Fasnacht, het traditionele Basler Carnaval dat ieder jaar (een week later dan alle andere carnavals op de wereld) op de eerste maandag na Aswoensdag om vier uur in de ochtend begint. Dan gaan alle lichten in de hele stad uit en onder het spelen van de Morgenstreich door duizenden trommels en piccolo’s tegelijk marcheren de groepen (Cliquen) door de stad. Ze dragen in prachtige kleuren beschilderde levensgrote lantaarns met zich mee. Deze lantaarns beelden allerlei personen en situaties uit het sociale leven van Basel in karikaturale vorm uit. Gelijk aan het door hun lantaarn uitgebeelde thema (Sujets) dragen alle tamboers en piccolospelers maskers (Larve) in combinatie met zeer originele kostuums.

De Basler trommels spelen een hoofdrol bij de Fasnacht. Goed trommelen is een eer in Basel. De Cliquen hebben allen hun eigen trommelschool, in 1994 telde Basel meer dan 40 trommelscholen. Hieruit mag blijken dat het leren trommelen voor heel wat jonge mensen in Basel bij hun opvoeding hoort. Bovendien leveren de Cliquen, mede door de langdurige voorbereidingen voor iedere Fasnacht, gedurende het hele jaar een belangrijke bijdrage aan het sociale leven.

De strategische ligging
De militair strategische ligging van de stad Basel leidde er bijvoorbeeld toe dat in de periode 1798-1803 zo’n 4000 man Franse garnizoentroepen in Basel waren die daar trommeltechnische sporen in de vorm van nieuwe slagen en marsen hebben achtergelaten. Van de andere kant had Napoleon grote waardering en bewondering voor de trommelkunst van de Zwitserse tamboers. De beroemdste onder hen (Johannes Bühler uit Wattwill) vestigde zich na de nederlaag van Napoleon in 1815 in Basel en heeft een bijdrage geleverd tot de technische en muzikale verbetering van het Basler trommelen.

Ook vanuit Basel zelf werd op originele wijze gewerkt aan de ontwikkeling van de trommelkunst. Met name de grootste Basler kalfsvel-virtuoos uit de vorige eeuw, Samuel Fürchtegott Séverin (1838-1888), is de grondlegger geweest van het Basler repertoire in symbolenschrift en de uitvinder van de thans in Basel zeer populaire Trommelkonzerte en het Preistrommeln. Dit laatste is een wedstrijd waaraan tegenwoordig ongeveer 120 van de 3000 tamboers in Basel deelnemen, de besten van Basel. De 20 hoogst geëindigden nemen deel aan de finale, wat een grote eer is. Zo trommelde Séverin in 1880 als eerste ‘De Trein’ (Eisenbahnzug auf der Trommel) en componeerde daarmee als eerste een beroemde trommelsolo die later door Joseph Wintzer als Chemin de Fer en door Dr. Fritz R. Berger als Ysebähnli werd uitgebouwd en verbeterd.

Aan de wieg van de huidige Basler trommelkunst staat zonder twijfel Dr. Fritz R. Berger (1895-1963), een jurist die al tussen 1912 en 1926 op basis van het muzieknotenschrift een eigen notatie had bedacht waarin relatief nauwkeurig de ritmische en dynamische aspecten van Basler trommelcomposities kon worden vastgelegd. Berger stelde in opdracht van het Fasnachts-Comité van Basel zijn boek Das Basler Trommeln samen (1e druk 1928, inmiddels 9e druk) met een methodisch overzicht van de hele leerstof op dat moment en de complete verzameling van alle tot dan toe bekende trommelmarsen en trommelstukken. Omdat het Berger-schrift ook door niet-Basler tamboers gelezen en nagetrommeld kon worden vond de Basler trommelkunst met de vele publicaties van het later door Berger opgerichte Trommelverlag Basel haar weg naar geïnteresseerde tamboers en slagwerkers in de hele wereld.

De wat behoudende figuren in Basel waren aanvankelijk niet zo enthousiast over de internationale roem van de Trommeldoctor en de export van de geheimen van de Basler trommelkunst naar de rest van de wereld door deze grensoverschrijdende muzieknotatie. Maar later is men toch gaan waarderen dat door de uitgebreide internationale contacten van Dr. Berger de Basler trommelkunst wereldwijde erkenning heeft gevonden als één van de meest indrukwekkende en goed geëvolueerde trommelsystemen van deze tijd.

Toen Dr. Berger in 1957 werd gevraagd de trommelsoli en kadenzen te schrijven voor het Geigy-Festival Concerto van Rolff Liebermann (een fantasie over Basler volkswijsjes en in feite een muzikale uitbeelding van de Basler Fasnacht) naderde hij het toppunt van zijn carrière. In dit werk wordt de Baslertrom voor het eerst als solo-instrument bij een symfonieorkest gebruikt. De wereldpremière vond plaats in Basel op 6 juni 1958 en sindsdien trad Dr. Berger in Zwitserland, Duitsland en Engeland ruim 20 maal als solist op. Na Dr. Berger, die in 1963 omkwam bij een verkeersongeval, heeft Alfons Grieder jarenlang het werk van Berger als internationaal ambassadeur van het Basler trommelen overgenomen. Alfons Grieder is in 2003 overleden.

Afgelopen tien jaar zijn veel nieuwe composities geschreven. De moeilijkheidsgraad van de stukken wordt geleidelijk hoger. Daarnaast zijn er sterke invloeden te herkennen vanuit de Amerikaanse trommeltechniek - de rudiments.